DüşükI Jeo-Ekonomi ve Darboğazlar17 Kasım 2026, Salı
Pakistan ve Türkmenistan, Afgan sınırı ateş altındayken TAPI'yi yeniden masaya koydu
Pakistan ile Türkmenistan, 17 Kasım'da İslamabad'daki ortak komisyonda TAPI doğal gaz boru hattı için yönlendirme komitesi toplamayı kararlaştırdı. Toplantıya tarih verilmedi. Hattın geçeceği Afgan sınırında ise 29 Ekim'den beri çatışma sürüyor.
Dawn'a göre Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı İshak Dar, Türkmen Dışişleri Bakanı Raşid Meredov'la Ortak Hükümetlerarası Komisyon'un 6. oturumunu yönetti. Meredov 15–16 Kasım'daki 30. EİT Bakanlar Konseyi için İslamabad'daydı. İki taraf TAPI için yönlendirme komitesi toplamayı kararlaştırdı ama tarih açıklamadı. Taraflar Türkmenistan–Afganistan–Pakistan elektrik hattı ve fiber optik bağlantı için ek teknik ve ticari değerlendirme gerektiğini söyledi. Meredov, Çabahar ile Gvadar limanlarını Afganistan üzerinden demiryoluyla bağlama seçeneğini de görüştüklerini açıkladı.
Proje rakamlarında kaynaklar ayrışıyor. Dawn hattın uzunluğunu 1.800 km, Caspian Post 1.814 km veriyor; ikisi de yıllık 33 milyar m³ kapasite yazıyor. Caspian Post'a göre Pakistan'ın payı yılda 14 milyar m³. Dawn'a göre ilk aşama 5–6 milyar $, kompresör aşaması en az 1,9 milyar $ tutuyor. Gaz Galkınış sahasından çıkıp Herat ve Kandahar üzerinden Ketta ve Multan'a, oradan Hindistan'da Fazilka'ya ulaşacak. İki ülke ortak uygulama planını Haziran 2023'te imzalamıştı.
Kısıt boru hattında değil, güzergâhta. FDD Long War Journal'a göre Taliban ve Pakistan güçleri 29 Ekim'den beri sınırda defalarca çatıştı; 1 Kasım'da Torkham kapısı 5 saat kapandı. 11 Kasım'da TTP'nin Kohat'taki pususunda 10 polis ve 18 militan öldü. Pakistanlı diplomat Cevad Ecmal 29 Ekim'de Afganistan'dan gelen saldırıların 3 yılda 4.700 Pakistanlıyı öldürdüğünü söyledi. Dawn da Afgan kesimindeki işin güvenlik yüzünden defalarca geciktiğini yazıyor; Kabil inşaata Eylül 2024'te başlayacağını açıklamıştı.
Talay değerlendirmesi
Sonuç
İslamabad TAPI'yi diplomatik takvimde tutuyor, ama projenin kilidi Afganistan'da. Sınırda 29 Ekim'den beri çatışma sürüyor ve yönlendirme komitesine tarih verilmedi; iki taraf da beklemeye geçmiş görünüyor. En olası yol, TAPI'nin bildirilerde kalması ve Afgan kesiminde fiilî inşaatın ilerlememesi.
Olası etkiler
- Pakistan gaz arzıOlumsuzOrta vade
Yılda 14 milyar m³'lük boru gazı geciktikçe Pakistan gaz açığını kara bağlantısıyla kapatma seçeneğinden uzak kalır.
- Orta Asya transit hattıOlumsuzUzun vade
Afganistan üzerinden demiryolu, elektrik ve fiber projeleri aynı güvenlik kısıtına takılı; Gvadar–Çabahar bağlantısı kâğıtta kalır.
- TürkiyeBelirsizUzun vade
Afgan sınırı istikrarsız kaldıkça Pakistan'ın dönem başkanlığındaki transit gündemi, EİT üyesi Türkiye'ye Orta Asya bağlantısında somut sonuç getirmez.
İhtimaller
- 1Masada kalır, sahada ilerlemez%60
Komite bildirilerde anılır ama Afgan kesiminde inşaat başlamaz; proje bir sonraki üst düzey ziyarete kadar bekler.
İzlenecek: Yönlendirme komitesi toplantısına tarih verilmesi ve Afgan kesiminde inşaat bildirimi
- 2Sınır sakinleşir, proje hız kazanır%25
Pakistan ile Taliban arasında yazılı bir sınır düzenlemesi çatışmayı durdurur, komite toplanır.
İzlenecek: Pakistan ile Taliban yönetimi arasında imzalanan yazılı sınır ya da güvenlik anlaşması
- 3Çatışma büyür%15
Torkham ve Angoor Adda'daki çatışmalar genişler, Afganistan üzerinden tüm transit projeleri askıya alınır.
İzlenecek: Torkham kapısının günlerce kapalı kalması
Olasılıklar kaynaklara dayanan kalibre yargıdır, ölçüm değildir; yeni bilgiyle güncellenir. Yatırım tavsiyesi değildir.
Piyasa tepkisi
Etkilenen göstergeler
- Pakistan'ın TAPI gaz payı▲ 14 milyar m³/yıl
- Torkham kapanması (1 Kasım)▼ 5 saat
- Kohat pususunda ölen polis▼ 10