Sözlük
50 terim
Analizlerimizde geçen terimler. Her biri tek cümlelik tanımla başlar, sonra nasıl işlediğini ve jeopolitik okumada neden önem taşıdığını anlatır.
Aktif siber savunma
Japonya'nın 2025 yasalarıyla polise ve Öz Savunma Kuvvetleri'ne, ciddi zarar riski taşıyan bir saldırıda kullanılan sunucuya uzaktan erişip zararlı yazılımı durdurma yetkisi veren çerçeve.
Backwardation (ters vade yapısı)
Vadeli piyasada yakın teslim tarihli kontratın uzak vadeli kontrattan pahalı olduğu, eğrinin aşağı doğru eğimlendiği fiyat yapısı.
Bağlı Şirketler Kuralı
ABD'nin ihracat kontrol listelerindeki kuruluşların doğrudan ya da dolaylı olarak en az %50'sine sahip olduğu şirketlere, listede adları geçmese de aynı kısıtları uygulayan BIS kuralı.
Başabaş enflasyon
Nominal devlet tahvili ile aynı vadeli enflasyona endeksli tahvil arasındaki getiri farkından okunan, piyasanın ima ettiği ortalama enflasyon beklentisi.
Bekleyen konut satışları
ABD'de ikinci el konutlar için imzalanmış ama henüz tapusu devredilmemiş satış sözleşmelerini ölçen öncü endeks.
Bileşik oran
Bir sigorta ya da reasürans şirketinin hasar oranı ile gider oranının toplamı; teknik işinin, yani yatırım geliri hariç sigortacılığının kâr edip etmediğini gösterir.
CDS (kredi temerrüt takası)
Bir borçlunun ödememe riskine karşı alınan sigortanın yıllık fiyatı; baz puanla ölçülür.
Çevrimdışı yedek
Asıl sistemle aynı ağa ve aynı yönetim yetkilerine bağlı olmayan, bu yüzden bir saldırganın asıl sisteme girdiğinde ulaşamadığı veri kopyası.
Çift kullanımlı ürün
Hem sivil hem askerî amaçla kullanılabilen ve bu yüzden ihracatı lisansa bağlanabilen mal, yazılım ya da teknoloji.
Darboğaz
Deniz ticaretinin dar bir geçitten zorunlu olarak aktığı ve kapanması halinde alternatifi pahalı olan nokta.
DDoS (dağıtık hizmet engelleme saldırısı)
Çok sayıda ele geçirilmiş cihazın aynı hedefe aynı anda sahte trafik göndererek gerçek kullanıcıların siteye ya da ağa erişimini engellediği saldırı.
DI vadeli faizi
Brezilya'da bankalar arası bir günlük mevduat (DI) faizinin vadeye kadarki ortalamasına dayanan ve B3 borsasında işlem gören faiz vadeli sözleşmesi.
Distilat (orta distilat)
Ham petrolün rafineride damıtılmasıyla elde edilen, başta dizel, ısınma yakıtı ve jet yakıtı olmak üzere orta ağırlıktaki ürünler grubu.
Dolaylı alıcı
ABD Hazine ihalesinde teklifini bir birincil bayi ya da doğrudan teklif veren kurum aracılığıyla sunan müşteri.
Eşel mobil sistem
Dünya petrol fiyatı ya da kur yükseldiğinde artışın bir kısmını akaryakıttaki özel tüketim vergisini düşürerek karşılayan vergi mekanizması.
Faiz dışı denge (birincil denge)
Devletin gelirleri ile faiz ödemeleri hariç harcamaları arasındaki fark; bütçenin borç faizini saymadan fazla mı açık mı verdiğini gösterir.
Fed iletişim yasağı (blackout period)
FOMC üyelerinin her para politikası toplantısından önce ve hemen sonra ekonomi ve faiz konusunda kamuya görüş bildirmediği sessizlik dönemi.
Felaket tahvili
Bir sigortacının, reasürörün ya da devletin belirli bir afet riskini yatırımcıya devrettiği, afet tetiklenirse yatırımcının anaparasını kısmen ya da tamamen kaybettiği sigortaya bağlı menkul kıymet.
Gemiden gemiye aktarma (STS)
Petrol kargosunun limana girmeden, denizde yan yana duran iki tanker arasında pompalanarak bir gemiden ötekine aktarılması.
Genel lisans (OFAC)
ABD Hazinesi'nin yaptırım ofisi OFAC'ın, normalde yasak olan bir işlem türüne koşulları sağlayan herkes için başvurusuz izin veren düzenlemesi.
Getiri eğrisi
Aynı borçlunun farklı vadelerdeki tahvil getirilerini vadeye göre sıralayan, kısa vade ile uzun vade arasındaki farkı gösteren eğri.
Gölge filo
Yaptırımları aşmak ya da güvenlik, çevre ve sigorta kurallarından kaçmak için belirsiz sahiplikle, çoğunlukla sigortasız ve konum sinyali kapalı çalışan tanker topluluğu.
Harp riski primi
Riskli ilan edilmiş bir deniz bölgesine giren geminin, normal tekne sigortasına ek olarak savaş ve saldırı riskleri için ödediği ayrı sigorta bedeli.
Hasar fazlası tretesi
Sigortacının belirli bir tutara kadar hasarı kendisinin taşıdığı, o tutarı aşan kısmı ise reasürörün belirlenmiş bir limite kadar ödediği oransız reasürans anlaşması.
İhracat kontrolü
Devletin belirli mal, yazılım ve teknolojinin yurt dışına çıkışını lisansa bağlaması ya da yasaklaması.
Kapatılan üretim (shut-in)
Üretebilecek durumdaki bir petrol ya da gaz kuyusunun bakım, onarım veya pazara erişememe yüzünden geçici olarak kapatılmasıyla kaybedilen arz.
Kontrat geçişi
Vadesi dolan vadeli kontratın yerini bir sonraki teslim ayının alması; manşet fiyat serisi o gün yeni kontrata geçer.
Korunma önlemi
Bir ülkenin ani ithalat artışı yerli sanayisine ciddi zarar verdiğinde DTÖ kuralları içinde geçici kota ya da ek tarife uygulaması.
Limit oranı (rate on line)
Bir reasürans katmanı için ödenen primin o katmanın limitine bölünmesiyle bulunan yüzde; oransız korumanın fiyatını ölçen temel oran.
Mali kural
Bütçe dengesi, borç, harcama ya da gelir gibi bütçe büyüklüklerine sayısal sınır koyarak maliye politikasını uzun süre bağlayan kısıt.
Merkez bankası likidite hattı
Bir merkez bankasının kendi parasını, kriz anında yabancı bir merkez bankasına swap ya da repo yoluyla geçici olarak sağladığı kalıcı kredi düzenlemesi.
Model damıtma
Büyük bir yapay zekâ modelinin cevaplarını toplayıp daha küçük bir modeli bu cevaplarla eğiterek büyük modelin davranışını taklit ettirme yöntemi.
Münhasır ekonomik bölge
Kıyı devletinin karasularının ötesinde, kıyıdan en fazla 200 deniz miline kadar doğal kaynaklar üzerinde egemen hak kullandığı deniz alanı.
Personel düzeyi anlaşması
IMF heyeti ile bir ülkenin yetkilileri arasında bir finansman programının ya da program incelemesinin koşullarında varılan, İcra Kurulu onaylamadan kesinleşmeyen uzlaşma.
Petrol tavan fiyatı
G7 ve AB'nin 2022'de kurduğu, Batılı şirketlerin Rus petrolünü yalnızca belirlenen dolar sınırında ya da altında satılmışsa taşıyıp sigortalamasına izin veren düzen.
Reel getiri
Bir tahvilin enflasyondan arındırılmış getirisi; ABD'de enflasyona endeksli Hazine tahvillerinin (TIPS) piyasa getirisinden okunur.
Sözleşmesel hizmet marjı (CSM)
Sigortacının yazdığı bir poliçe grubundan henüz kazanmadığı, hizmet verdikçe kâra döneceği gelecekteki kârın bilançodaki karşılığıdır.
Stratejik petrol rezervi
Bir devletin arz kesintisinde piyasaya sürmek için yer altında tuttuğu acil durum ham petrol stoğu; ABD'ninki dünyanın en büyüğüdür.
Swap hariç net rezerv
Merkez bankasının döviz rezervinden yükümlülükler ve swapla geçici olarak alınan döviz düşüldükten sonra kalan, gerçekten kendisine ait kısım.
Taşıma işlemi
Düşük faizli bir para biriminde borçlanıp elde edilen fonu yüksek faizli bir para biriminin varlıklarına yatırarak faiz farkından kazanç arama stratejisi.
TTF (Hollanda doğal gaz merkezi)
Hollanda'daki sanal doğal gaz ticaret noktası; burada teslim edilen gazın vadeli fiyatı Avrupa'nın gaz fiyatı ölçütü olarak kullanılır.
Tutunma noktası
Hasar fazlası reasüransında sigortacının hasarı kendi hesabına taşıdığı sınır; reasürör yalnızca bu eşiği aşan tutarı öder.
Ulusal kaçış maddesi
AB mali kurallarında, kontrol dışı olağanüstü bir durumda bir üye ülkenin onaylı harcama yolundan geçici ve sınırlı olarak sapmasına izin veren istisna.
Uzlaşma fiyatı (settlement price)
Borsanın her işlem günü sonunda vadeli kontrat için ilan ettiği, açık pozisyonların teminat hesabında kullanılan resmî günlük fiyat.
Vade primi
Yatırımcının uzun vadeli tahvili elinde tutmak için istediği ek getiri.
VLCC (çok büyük ham petrol tankeri)
Yaklaşık 1,9–2,2 milyon varil ham petrol taşıyan, uzun mesafeli ham petrol ticaretinin ana taşıyıcısı olan süper tanker sınıfı.
Yabancı doğrudan ürün kuralı
ABD dışında üretilmiş bir ürünü, belirli ABD teknolojisi ya da yazılımının çıktısı olduğu için ABD ihracat mevzuatına tabi kılan kural.
Yedek üretim kapasitesi
Bir petrol üreticisinin 30 gün içinde devreye alıp en az 90 gün sürdürebileceği, şu an kullanılmayan üretim hacmi.
Yüzer depolama
Ham petrolün karadaki tank yerine, yüklü bir tankerde en az 7 gün demirli ya da çok yavaş sürüklenerek bekletilmesi.
Zorunlu karşılık
Bankaların topladığı mevduat ve benzeri yükümlülüklerin belirli bir oranını merkez bankasında tutma zorunluluğu.