V Teknoloji Jeopolitiği ve Yapay Zekâ
Çift kullanımlı ürün
Hem sivil hem askerî amaçla kullanılabilen ve bu yüzden ihracatı lisansa bağlanabilen mal, yazılım ya da teknoloji.
Nasıl işler
Avrupa Komisyonu çift kullanımlı ürünü sivil ve askerî uygulamalarda kullanılabilen mal, yazılım ve teknoloji olarak tanımlar. Bir yarı iletken üretim makinesi, bir şifreleme yazılımı ya da bir mıknatıs alaşımı bu sınıfa girebilir; belirleyici olan ürünün kendisi değil, kullanılabileceği amaçtır.
AB'de rejimin dayanağı 20 Mayıs 2021'de kabul edilen 2021/821 sayılı Tüzük'tür. Tüzüğün I. Ek'i AB'nin ortak kontrol listesini içerir ve liste yetki devredilmiş tüzüklerle düzenli olarak güncellenir; son güncelleme 14 Eylül 2026. Listede olmayan bir ürün de son kullanıcı kitle imha silahı programı ya da insan hakları ihlaliyle ilişkiliyse kontrole girebilir.
Lisans dört biçimde verilir: belirli varış noktaları için AB genel ihracat izni, üye devletlerin ulusal genel izni, tek ihracatçıya çok sayıda ürün ve alıcıyı kapsayan küresel lisans ve tek alıcıya yönelik bireysel lisans. Lisansı Brüksel değil, her üye devletin kendi makamı verir.
Tuzak ulusal katmanda: üye devletler kamu güvenliği ya da insan hakları gerekçesiyle listede olmayan ürünlere ek kontrol koyabilir. Bu yüzden AB'nin 27 ülkesinde aynı ürün için başvuru süresi ve sonucu farklı çıkabilir; ihracatçı hem I. Ek'i hem ilgili ülkenin ulusal kurallarını izlemek zorundadır.
Bizim için neden önemli
Çift kullanımlı ürün lisansı artık iki yönlü bir pazarlık kalemi. Ekim 2026'da AB, Çin'den nadir toprak lisanslarında yeşil kanal alırken karşılığında Çin'e yönelik çift kullanımlı lisanslara öncelik vermeyi kabul etti. Yani bir tarafın teknoloji kontrolü, öteki tarafın hammadde kontrolüyle takas ediliyor. Türkiye için anlamı uyum: AB menşeli bir bileşeni üçüncü ülkeye geçiren Türk şirketi, hem AB'nin hem ABD'nin lisans rejimine tabi olabilir.