V Teknoloji Jeopolitiği ve Yapay Zekâ
Yabancı doğrudan ürün kuralı
ABD dışında üretilmiş bir ürünü, belirli ABD teknolojisi ya da yazılımının çıktısı olduğu için ABD ihracat mevzuatına tabi kılan kural.
Nasıl işler
Kural, ABD İhracat İdaresi Düzenlemeleri'nin 734.9 maddesinde tanımlanır. Yurt dışında üretilmiş bir ürün, belirli ABD teknolojisinin ya da yazılımının doğrudan çıktısıysa, veya kendisi böyle bir çıktı olan bir tesisin ya da tesisin ana bileşeninin ürünüyse, ABD mevzuatına tabi hale gelir. Ürünün içinde tek bir Amerikan parçası bulunmasına gerek yoktur; makinenin ya da tasarım yazılımının kökeni yeterlidir.
Madde tek bir kural değil, her biri ayrı kapsam taşıyan paragraflar dizisidir. Savunma kalemleri, Varlık Listesi, Rusya ve Belarus, ileri bilgi işlem ve yapay zeka model ağırlıkları için ayrı paragraflar bulunur. Bir ürünün kapsama girmesi için hem ilgili paragrafın ürün kapsamını hem de hedef ülke ya da son kullanıcı kapsamını aynı anda karşılaması gerekir.
Ölçümde iki tuzak vardır. Birincisi, mevzuata tabi olmak otomatik lisans gerektirmez; büro kendi açıklamasında tabi olan her işlemin lisans istemediğini, isteyenlerin de bazı lisans istisnalarından yararlanabileceğini belirtir. İkincisi, madde sık değişir: Varlık Listesi paragrafı 2020'de eklendi, 2022'de hükümler tek maddede toplandı. Bu yüzden bir sevkiyatın kapsamda olup olmadığı yalnızca güncel metinle doğrulanabilir.
Bizim için neden önemli
Bu kural, ihracat kontrolünü ulusal bir yetkiden sınır aşan bir yetkiye çevirir. ABD, kendi şirketlerini değil, kendi makineleriyle üretim yapan yabancı şirketleri doğrudan hedefleyebildiği için Japonya, Hollanda ve Güney Kore gibi üreticiler kendi ihracat politikalarını Washington'ın takvimine göre kurmak zorunda kalır. Türkiye açısından anlamı, ABD menşeli tezgâh, tasarım yazılımı ya da ölçüm cihazı kullanan bir üreticinin, ürününde hiç Amerikan parçası olmasa bile yaptırımlı bir alıcıya satış yaptığında kapsama girebilmesidir.