IV Makro Politika ve Borç Piyasaları
Zorunlu karşılık
Bankaların topladığı mevduat ve benzeri yükümlülüklerin belirli bir oranını merkez bankasında tutma zorunluluğu.
Nasıl işler
Bir banka mevduat topladığında ya da borçlandığında, bu kaynağın bir kısmını kredi olarak kullanamaz. Merkez bankası belirli bir oranı kendi nezdinde bloke ettirir; buna zorunlu karşılık denir. Oran yükseldikçe bankanın kredi verebileceği kaynak azalır, oran düştükçe artar. Bu yüzden zorunlu karşılık politika faizine ek bir para politikası aracıdır.
TCMB'nin tanımına göre aracın kapsamı mevduatla sınırlı değil. Repo yoluyla sağlanan fonlar, kullanılan krediler, ihraç edilen menkul kıymetler ve kredi kartı borçları da kapsamda. Yükümlülük iki haftada bir cuma günü hesaplanır ve 14 gün boyunca tutulur. TL yükümlülükler için TL, döviz yükümlülükleri için dolar ya da euro tutulur. Oranlar vadeye ve yükümlülük türüne göre farklılaşır.
Ülkeler aracı çok farklı kullanır. ABD Merkez Bankası zorunlu karşılık oranlarını 26 Mart 2020'de yüzde 0'a indirdi ve aracı fiilen kaldırdı. Türkiye ise oranları yükümlülük türüne göre ayrıştırarak kredi büyümesini ve mevduatın döviz ile TL arasındaki dağılımını yönlendirmek için kullanıyor. Bu yüzden iki ülkenin oranı doğrudan kıyaslanmaz.
Bizim için neden önemli
Merkez bankası faizi değiştirmeden likiditeyi daraltmak ya da yönlendirmek istediğinde zorunlu karşılığa başvurur. Kur baskısı altındaki bir ülke politika faizini sabit tutarken bu oranı yükseltebilir. Bu, faiz kararından daha az dikkat çeken bir sıkılaştırmadır. Petrol ithalatçısı ekonomilerde enerji şoku kura bindiğinde bu araç sık devreye girer; Hindistan Merkez Bankası ekim 2026'da bankaların günlük zorunlu karşılık tabanını yükseltti. Faiz kararı kadar zorunlu karşılık değişikliğini de izleriz, çünkü sıkılaştırmanın gerçek dozunu ancak ikisi birlikte gösterir.