OrtaIII Kinetik Çatışmalar ve Savunma15 Kasım 2026, Pazar
ASEAN ve Çin, Güney Çin Denizi davranış kuralını 2026 hedefinde bağlayamadı
Filipinler Dışişleri Bakanı Theresa Lazaro 15 Kasım'da Manila'daki 49. ASEAN Zirvesi'nde, Güney Çin Denizi davranış kuralının Filipin dönem başkanlığında sonuçlanmadığını açıkladı. Taslağın yaklaşık %80'inde geçici uzlaşı var.
Dışişleri bakanları 2023'te kuralı 3 yıl içinde, yani Filipinler'in dönem başkanı olduğu 2026'da bitirme sözü vermişti. Müzakereler 20 yılı aşkın süredir sürüyor ve Filipinler döneminde heyetler en az ayda 1 kez toplandı. Lazaro 15 Kasım'da henüz bir sonuç olmadığını söyledi. Görev 2027'de dönem başkanlığını devralacak Singapur'a geçiyor.
Açık kalan maddeler kuralın özünü oluşturuyor. Birincisi metnin hukuken bağlayıcı olup olmayacağı. İkincisi coğrafi kapsam; Çin denizin neredeyse tamamında hak iddia ediyor ve 2016 tahkim kararını tanımıyor. Brunei, Endonezya, Malezya, Filipinler ve Vietnam'ın münhasır ekonomik bölgeleri bu iddiayla çakışıyor. Filipinler ayrıca kuralın bölge dışı ülkelerin haklarını da gözetmesini istiyor.
Kısıt ASEAN'ın karar yönteminde. Kural bütün ASEAN üyelerinin ve Çin'in uzlaşısını gerektiriyor; güçlü metin Pekin'den, zayıf metin Manila'dan veto yiyor. Gerginlik zirveye kadar tırmandı: Savunma Bakanı Gilberto Teodoro eylülde Çin'in Seul'deki askerî ataşesine atfedilen notu yanıtladı. Çin'in Manila Büyükelçisi Jing Quan ekimde, güç kullanırsa Çin'in kolayca kazanabileceğini söyledi. Ekim sonundaki Cebu savunma bakanları toplantısına Çin yalnızca ataşesini gönderdi.
Al Jazeera'ya göre dünyadaki ticari gemilerin yarısı Güney Çin Denizi'nden geçiyor. Başbakan Li Qiang'ın 15 Kasım'da Manila zirvesine katılması diplomasinin kopmadığını gösteriyor. Analistler gündemin korumacılık ve tedarik zinciri sorunlarına kaydığını, bunun kuralı daha da zorlaştırdığını söylüyor.
Talay değerlendirmesi
Sonuç
2026 hedefinin kaçması, Güney Çin Denizi'nde sahadaki gerginliği yönetecek ortak bir kuralın en az bir yıl daha olmayacağı anlamına geliyor. Taslağın %80'i hazır, ama kalan %20 bağlayıcılık ve kapsam gibi asıl meseleleri içeriyor. En olası yol, Singapur döneminde müzakerenin sürmesi ve metnin bağlayıcı olmayan bir çerçeveye inmesi.
Olası etkiler
- Filipin-Çin ilişkisiOlumsuzOrta vade
Kural olmadan su topu ve çarpışma gibi olaylar ikili düzeyde kalıyor; tırmanmayı sınırlayan ortak bir mekanizma yok.
- Deniz ticaretiOlumsuzUzun vade
Dünya ticari gemilerinin yarısının geçtiği bölgede kurallı bir çerçeve kurulamaması, rota riskinin siyasi olarak açık kalmasını sağlıyor.
- ASEAN uyumuBelirsizOrta vade
Singapur 2027'de konuyu devralıyor; arabulucu profili müzakereyi teknik zemine çekebilir.
İhtimaller
- 1Singapur döneminde süren müzakere%60
Görüşmeler 2027'de aynı açık maddelerle sürer, bağlayıcılık tartışması çözülmez.
İzlenecek: Singapur'un 2027 dönem başkanlığı önceliklerinde davranış kuralına verilen yer
- 2Bağlayıcı olmayan hızlı metin%25
Taraflar bağlayıcılığı bırakıp siyasi bir belgeyle yetinir ve 2027 ilk yarısında imza atılır.
İzlenecek: ASEAN-Çin kıdemli yetkililer toplantısında bağlayıcılık maddesinden vazgeçildiğine dair açıklama
- 3Sahada tırmanma müzakereyi dondurur%15
Scarborough ya da ikmal görevlerinde yeni bir çarpışma görüşmeleri askıya aldırır.
İzlenecek: Filipin Sahil Güvenlik'in yeni su topu ya da çarpışma bildirimi
Olasılıklar kaynaklara dayanan kalibre yargıdır, ölçüm değildir; yeni bilgiyle güncellenir. Yatırım tavsiyesi değildir.
Piyasa tepkisi
Etkilenen göstergeler
- Uzlaşılan taslak payı▲ %80
- Müzakere süresi▼ 20+ yıl