Afrika'nın yakıt tamponu tek rafineride, hamını döviz ve navlun kısıyor

Gürültü ham fiyatında, sinyal ürün dengesinde

Ocak ICE Brent 4 Kasım'da %8,7 düşüp 94,62 dolardan kapandı; CNBC'ye göre bu, 31 Ağustos'tan beri en düşük kapanıştı. Aynı kontrat 5 Kasım'da %3,8 toparlanıp 98,29 dolardan kapandı. Piyasanın konuştuğu rakam, iki kapanış arasındaki 3,67 dolarlık salınım. The National 5 Kasım'da Orta Doğu ham ihracatının toparlandığını, rafine yakıt arzının ise aynı hızla düzelmediğini yazdı. Bu raporun konusu o ikinci cümle: Körfez'in ürün açığının Afrika'daki yükü 650 bin varillik tek bir tesise, Lekki'deki Dangote rafinerisine bindi.

Sinyal Nijerya'nın 1 Kasım'da kamuoyuna yansıyan düzenleyici verisinde duruyor. NMDPRA'nın, yani orta ve aşağı akımı denetleyen kurumun eylül bültenine göre Dangote eylülde günde 54,63 milyon litre benzin, dizel ve jet yakıtı ihraç etti. Aynı ay iç piyasaya teslimat günde 39,98 milyon litrede kaldı. İhracat ağustosa göre %37,33 arttı, iç teslimat %22,08 geriledi. Ağustosta iç teslimat ihracatı günde 11,53 milyon litre aşıyordu; eylülde ihracat iç teslimatı 14,65 milyon litre geçti.

Rafineri kapasitesinin üstünde, ham petrolün altında çalışıyor

Bültene göre tesis eylülde 650 bin varillik kurulu kapasitenin %105,98'iyle çalıştı ve günde yaklaşık 689 bin varil işledi. Aynı ay rafineriye günde yaklaşık 618 bin varil ham petrol ulaştı. Aradaki günde 71 bin varillik açık tesisin kendi stoğundan kapatıldı. Yönetim kapasitenin 700 bin varile yükseltildiğini söylüyor; bu rakam bağımsız olarak doğrulanamadı. Günde 71 bin varillik çekiş bir ay sürerse yaklaşık 2,1 milyon varil eder (Talay hesabı). Tesisin stok hacmi açıklanmadığı için 71 bin varillik çekişin kaç hafta süreceği doğrulanamadı.

Ham açığının kökü üretimde değil, Ekim 2024'te başlayan naira karşılığı ham satış programında. Ecofin'e göre tesisin ayda 13–15 kargoya ihtiyacı var; NNPC'nin naira ile sattığı tahsis ise mayısta 5'ten 7 kargoya çıktı. Tribune'e göre rafineri 22 Temmuz'da naira karşılığı teslimatın beklenen hacmin %25'inin altında kaldığını söyledi. NNPC aynı haberde tüm uygun naira kargolarını rafineriye verdiğini ve 2026 yükümlülüğünü karşıladığını savundu. Tribune'ün başlığı 14 kargodan 3'ünü yazarken gövdesi 14 kargodan söz ediyor; teslim edilen sayı bağımsız olarak doğrulanamadı.

Ecofin'e göre Dangote 13 Temmuz'dan itibaren iç piyasa satışlarını dolara çevirdi; benzinin litresi 0,779, dizelin 1,087 dolardan listelendi. Nijerya Merkez Bankası verisine göre tesisin 2025'teki yabancı ham ithalatı yaklaşık 3,74 milyar dolardı. 2025'teki 3,74 milyar dolarlık ham faturasını dolarla ödeyen bir rafineri, gelirini de dolarla kazanabileceği dış pazara yönelmek zorunda kalır. Eylüldeki %37'lik ihracat sıçraması tercih kadar bu kur kısıtının da sonucu.

Nijerya'nın hamı dışarıda alıcı arıyor

Kpler'in 9 Ekim tarihli değerlendirmesine göre Angola'nın Hungo çeşidi Dated Brent'in yaklaşık 20 dolar altına indi. Bu, bir Batı Afrika çeşidinde 15 yılın en derin iskontosu. Nijerya'nın Usan çeşidi tek seansta yaklaşık 2 dolar kaybetti. Ekim yüklemeli yaklaşık 13 Angola ve Nijerya kargosu satılmamış hâlde kasım programlarıyla yarışıyordu.

Sebep navlun: Kpler'e göre Batı Afrika–Çin hattında süper tanker spot kazancı günde 760 bin dolarla rekor kırdı. Navlun savaş öncesi düzeyin 4 katına çıktı ve uzun mesafe arbitrajını kırdı. Asya alıcıları da Orta Doğu varillerine döndü; Hintli alıcılar o hafta yaklaşık 3 milyon varil Orta Doğu hamı aldı.

Çelişki açık: aynı ülkede ihracat kargosu 20 dolara varan iskontoyla alıcı ararken yerli rafineri günde 71 bin varillik açığı stoktan kapatıyor. Varil fiziksel olarak orada; NNPC'nin ayda 7 kargoluk naira tahsisi ise 13–15 kargoluk ihtiyacın yarısını ancak geçiyor. NNPC 3 Kasım'da The Will'e göre üretimin günde 1,8 milyon varile çıktığını söyledi. Üretimdeki günde 600 bin varillik artış, naira tahsisi aynı oranda büyümedikçe Lekki'nin kısıtını çözmüyor.

Sigorta kısıdı ürün açığını Lekki'ye yığıyor

Insurance Business'ın 14 Ekim'de aktardığı broker verisine göre Körfez'de savaş primi gövde değerinin %6–10'u; savaş öncesinde oran yaklaşık %0,25'ti. Ortak Harp Komitesi, yani Londra piyasasının yüksek riskli denizleri belirleyen kurulu, 14 Ekim'de Körfez'in tamamını listede tutuyordu. CNBC'ye göre ekimde 35 gemi vuruldu ve bu, savaşın en yüksek aylık sayısıydı. UKMTO 1 Kasım'dan bu yana en az 5 olay kaydetti.

Körfez rafinerilerinden Afrika'ya gelen dizel ve jet yakıtı bu %6–10'luk primi yükleme limanında taşıyor. Lagos'tan çıkan bir ürün kargosu ise 14 Ekim'deki Körfez listesinin dışında kalıyor. Talay okumasına göre bu fark, Dangote'nin eylülde jet yakıtının %87,44'ünü ihraç etmesini açıklayan etkenlerden biri. Gine Körfezi çıkışlı ürün seferlerinin 6 Kasım itibarıyla güncel savaş primi açık kaynaklarda doğrulanamadı.

Eşik şu: Körfez primi %6–10 bandında kaldıkça Afrika'nın ürün açığını kapatacak en ucuz kaynak Lekki olur. Ama Lekki %106 kullanım oranıyla zaten tavanda çalışıyor. Prim %2'nin altına inmeden ya da naira tahsisi 13 kargoya çıkmadan, bölgedeki ek talep ancak fiyatla dengelenir.

Tampon nerede inceliyor

NMDPRA verisine göre Nijerya'da benzin stoku eylülde 23,9 güne indi; düzenleyicinin ölçütü 30 gün. Dizel teslimatı günde 8,7 milyon litreye düşerek bültenin kapsadığı 13 ayın en düşük düzeyini gördü. Dizel tüketimi ise günde 14,5 milyon litre. Benzin ithalatı %30,14 azaldı ve düzenleyici bunu ithalat izin hacminin tükenmesine bağladı.

Dizel stoku 49,7 günle hâlâ yeterli görünüyor, ama ağustostaki 51,6 günden geriliyor. Dangote eylülde günde 15,91 milyon litre dizel ihraç ederken iç piyasaya 8,14 milyon litre verdi; ihracat iç arzın yaklaşık 2 katı. Günde 14,5 milyon litrelik tüketim ile 8,7 milyon litrelik teslimat arasındaki açık stoktan kapanıyor.

NMDPRA'ya göre Nijerya'nın günlük benzin tüketimi eylülde 44,4 milyon litre oldu ve yerli rafinaj bunun yaklaşık %65'ini karşıladı. Yerli rafineri ve ithalattan gelen benzin teslimatı ağustostaki 50,5 milyon litreden %23,37 düşüşle 38,7 milyon litreye indi. Tüketim ile teslimat arasındaki günde 5,7 milyon litrelik fark (Talay hesabı) stoktan kapandı. Aynı ay rafineri stoklarına giden benzin günde yalnızca 3,25 milyon litrede kaldı.

CNBC Africa'nın aktardığı Reuters haberine göre Dangote mart ayında diğer Afrika ülkelerine yaklaşık 17 benzin kargosu gönderdi. Aliko Dangote 7 Nisan tarihli haberde Batı, Orta ve Doğu Afrika'nın çoğunu besleyebileceğini söyledi. Bölgenin ithalatçıları için bu, %6–10 harp primli Körfez ürününe alternatifin 650 bin varillik tek bir tesise bağlanması demek. Tesisin ham tedariki de 2025'te 3,74 milyar dolarlık dış alıma dayanıyordu.

Ne izlenir, tezi ne çürütür

Birinci gösterge NMDPRA'nın ekim bülteni: rafineriye ulaşan ham günde 618 bin varilin altında kalır ve kullanım %100'ün altına inerse stok tamponu tükenmiş demektir. İkinci gösterge Batı Afrika iskontoları; Hungo'nun Dated Brent'e farkı 10 doların içine dönerse navlun kısıtı gevşemiş sayılır. Üçüncü gösterge Ocak Brent; 5 Kasım'daki 98,29 dolarlık kapanıştan sonra 110 doların üstü, ürün açığının ham fiyatına geri taşındığını gösterir. Dördüncü gösterge Nijerya'nın benzin stok günü; 23,9 günden 20 günün altına inmesi iç piyasanın da ihracatla yarıştığını gösterir.

Tezimizi çürütecek gelişme açık: NNPC ile Dangote ayda en az 13 kargoluk naira tahsisinde anlaşır ve Körfez savaş primi %2'nin altına iner. Bu durumda Lekki'nin %37'lik ihracat sıçraması kısıt değil tercih olur. Bu tablonun önümüzdeki 3 ayda gerçekleşmesine %20 olasılık veriyoruz.