Makas bir sınır çiziyor: Hürmüz kesintisi artık ABD'nin dışında fiyatlanıyor, 11,91 $'lık farkın bedelini Brent'e endeksli ithalatçılar ödüyor

Bir haftada 3,94 $: fiyat iki kıyıya ayrıldı

Investing.com tarihsel tablolarına göre ICE Brent vadeli 21 Eylül'de 100,34 $, 25 Eylül'de 104,32 $'dan kapandı; aynı günlerde WTI 92,37 $'dan 92,41 $'a geldi. Brent–WTI farkı sırasıyla 7,97 $, 8,73 $, 10,92 $, 11,99 $ ve 11,91 $ oldu; yani 5 seansta 3,94 $, yaklaşık %49 açıldı. Reuters'ın 25 Eylül analizine göre WTI 24 Eylül'de gün içinde Brent'in 12,02 $ altına indi; bu, 6 Mayıs'tan bu yana en geniş iskonto ve fark 7 Temmuz'dan beri hiç 4 $'ın altına dönmedi. Cornerstone Futures'ın 25 Eylül sabah notunda kasım vadeleri arasındaki fark 12,83 $'a kadar ölçüldü.

Aynı hafta Hürmüz'de fiziksel akış düzelmedi. Straits.live'ın 26 Eylül özetine göre IMF PortWatch 20 Eylül için yalnızca 1 geçiş kaydetti, kriz öncesi ortalama günde 85'ti ve izleme kutusunda AIS'i açık 313 gemi bekliyordu. ABD Başkanı Trump 26 Eylül'de İran'ın ablukanın kaldırılması, petrol yaptırım muafiyeti ve yaklaşık 12 milyar $'lık dondurulmuş varlığa bağladığı 7 günlük açılış planını reddetti; CBS News'e göre ABD ordusu 48 saatte yaklaşık 40 milyon varile refakat etti ve abluka toplam 122 gemiyi çevirdi. Brent 25 Eylül'de diplomasi umuduyla %2,1 geriledi ama haftayı artıda kapattı; WTI'yi aşağı çeken şey Hürmüz değil, ABD'nin kendi iç hesabıydı.

Makasın anatomisi: 8 $ navlun, kalanı dizel duvarı

Görünmeyen bağ şu: makas, ABD ham petrolünün dünyaya ucuzladığını değil, dünyaya ulaşamadığını fiyatlıyor. Reuters'ın aktardığına göre Mizuho'dan Bob Yawger, navlun maliyetlerini karşılamak için gereken WTI iskontosunun eskiden yaklaşık 4 $ iken şimdi yaklaşık 8 $ olduğunu söyledi. Körfez Kıyısı'ndan Asya'ya bir VLCC'nin maliyeti savaş öncesindeki 16 milyon $'dan yaklaşık 50 milyon $'a çıktı; yaklaşık 2 milyon varil taşıyan bir gemi için bu, bizim hesabımızla varil başına 8 $'dan 25 $ civarına çıkış demek ve 11,91 $'lık makası tek başına aşıyor. Bu yüzden ABD ham petrol ihracatı temmuzdan ağustosa yalnızca günde 45 bin varil artışla 3,72 milyon varilde kaldı ve eylülde üst üste üçüncü ay düşerek savaş öncesinden bu yana en düşük düzeye gidiyor.

Kalan yaklaşık 4 $'ı dizel açıklıyor. Trump 22 Eylül'de dizel ihracat yasağını desteklediğini söyledi, Beyaz Saray ertesi gün 90 günlük bir yasağa hazırlandığı haberlerini yalanladı, Enerji Bakanı Chris Wright ise yasağın fiyatları kontrol altına almayacağını savundu. Wood Mackenzie'ye göre yasak, günde yaklaşık 700 bin varil dizelin depoya yönelmesi ve rafinerilerin işlemeyi %12, yani günde 2 milyon varilden fazla kısması anlamına gelir; Morgan Stanley ABD'nin günde 5,1 milyon varil dizel üretip 1,2 milyon varilini ihraç ettiğini hesaplıyor. Daha az işlenecek ham petrol Cushing'de fiyatı aşağı iter: DTN'ye göre WTI ön ayı ve ULSD vadelisi haftada sırasıyla %7,5 ve %8'den fazla geriledi, oysa ABD'de pompada dizel galon başına 6,528 $ ile rekor kırdı.

Kesinti neden doğuya yığılıyor

Bu iki duvar birlikte, ABD'yi kesintinin fiyat etkisinden kısmen yalıtan bir sınır çiziyor: yurt içinde ham petrol bolca işlenebilir ve ürün ihracatı kısılabilir, dışarıya giden varil ise navlun yüzünden pahalı. Sonuç, Hürmüz'ün kapalı kalmasının maliyetinin Atlantik'in doğusunda ve Asya'da, Brent ve Dubai'ye endeksli alıcılarda toplanması. Petroleum Economist'in ağustos–eylül sayısına göre Brent–Dubai EFS farkı kriz öncesinde 2 $'ın altındayken haziran–temmuzda 3,05 $ ile 16,25 $ arasında salındı; aynı yazıya göre coğrafya artık petrol türünden daha belirleyici. Haziranda ABD'den Asya'ya günde rekor 3,5 milyon varil ham petrol gitmişti, Japonya tek başına günde 530 bin varil almıştı; eylüldeki navlun düzeyinde bu akışın sürmesi zorlaşıyor.

EIA'nın 9 Eylül'de yayımlanan kısa vadeli görünümü Brent'in 2026'nın ikinci yarısında ortalama 90 $ civarında kalacağını öngörüyordu; 25 Eylül kapanışı bu varsayımın 14 $ üzerinde. Aynı rapor ABD distilat stoklarının eylülde 100 milyon varilin altına ineceğini ve 2027'nin büyük kısmında beş yıllık en düşük düzeyin altında kalacağını yazıyor. Bu, dizel ihracat yasağı tartışmasının geçici bir siyasi söylem değil, stok verisiyle beslenen bir baskı olduğunu gösteriyor: ABD distilatı evde tuttukça Avrupa'nın ve Akdeniz'in ürün açığı büyür.

Türkiye: ABD varili geldi, indirimi gelmedi

Türkiye bu kaymaya hazırlıksız yakalanmadı, tersine kaynak çeşitlendirdi. Cumhuriyet'in EPDK verisine dayanan 29 Ağustos haberine göre ocak–nisan döneminde ABD'den hiç ham petrol alınmamışken ABD'nin payı mayısta %13'e, haziranda 570.676 ton ile %21'e çıktı ve ABD Rusya'yı geçerek ilk sıraya yerleşti. Ancak bu varil Türkiye'ye WTI fiyatıyla değil, navlunu eklenmiş ve Akdeniz'e teslim hâliyle, yani Brent ekseninde gelir; 8 $'lık navlun eşiği, makasın büyük bölümünün Türk alıcıya hiç ulaşmadığı anlamına geliyor. Bizim hesabımızla 11,91 $'lık fark 25 Eylül'deki 48,97 dolar/TL kuruyla varil başına yaklaşık 583 TL, litre başına yaklaşık 3,67 TL ediyor; bu, Türkiye'nin coğrafyası nedeniyle ödediği görünmez prim.

Pompa tarafında bağ daha doğrudan. EPDK kurallarına göre gümrüksüz rafineri fiyatı, Cenova–Lavera'daki CIF Akdeniz ürün fiyatları ve günlük dolar kuru izlenerek oluşuyor; yani motorin Cushing'deki ham petrole değil, Avrupa'daki dizel fiyatına bağlı. Motorin 17 Eylül'de Türkiye'de ilk kez 100 TL'yi aştı, 24 Eylül'de 5,50 TL indirimle İstanbul Avrupa Yakası'nda 90,90 TL'ye indi, 25 Eylül'de 2,55 TL zamla 93,45 TL'ye döndü. Rusya'nın dizel ihracat yasağını 31 Ekim'e uzatmasıyla Türkiye ürün tedarikinde zaten sıkışmıştı; aynı Cumhuriyet haberinde ABD motorinde Hindistan ve İtalya'nın ardından 3. tedarikçi olarak geçiyor, ancak bu sıralamanın hangi aya ait olduğu metinde net değil. Bir ABD dizel yasağı, Türkiye'nin iki büyük alternatif kaynağından birini aynı sonbaharda kapatır.

Fatura bu yüzden ham petrolün ucuzlayan ucundan değil, pahalı ucundan yazılıyor. Türkiye'nin enerji ithalatı temmuzda %13,1 artışla 5,826 milyar $'a, ocak–temmuzda %7,2 artışla 40,086 milyar $'a çıktı; haziranda artış %28,8'di. Ember'in 12 Haziran analizi Hürmüz krizinin 2026 sonuna kadar faturaya yaklaşık 14 milyar $ ekleyeceğini, bunun 7,7 milyar $'ının petrolden geleceğini ve karayolu taşımacılığının faturanın yaklaşık üçte birini oluşturduğunu hesaplıyordu; bu hesap motorinin 100 TL'yi aştığı eylülden önce yapılmıştı.

İzlenecekler ve belirsizlikler

Üç gösterge bu okumayı sınayacak. Makasın 10 $'ın altına kalıcı olarak inmesi navlunun gevşediğini ya da dizel yasağı riskinin söndüğünü gösterir. Hürmüz'de günlük geçişlerin 20'yi aşması, Brent'teki coğrafi primin erimeye başladığının ilk fiziksel işareti olur. Brent vadelinin 24 Eylül'deki 108,23 $'lık gün içi zirveyi aşması ise kesintinin doğudaki bedelinin büyüdüğünü, motorinin yeniden 100 TL'ye yöneleceğini işaret eder.

Belirsizlikler de rakamlı: WTI'nin haftalık kaybı DTN'de %7,5, Investing.com tablosunda yaklaşık %4,5; fark vade değişiminden kaynaklanıyor olabilir. Hürmüz'deki ham petrol akışı tahminleri günde 3,7 milyon varil ile 16,4 milyon varil arasında değişiyor ve Trump'ın 29 gemi iddiası bağımsız sayımlarla doğrulanamadı. VLCC başına varil maliyeti 2 milyon varillik tam yük varsayımıyla tarafımızca hesaplandı. Türkiye'nin ağustos enerji faturası bu gece itibarıyla ayrıntılı olarak yayımlanmadı ve Türk rafinerilerinin ABD ham petrolünü hangi fiyat formülüyle aldığı doğrulanamadı.