IV Makro Politika ve Borç Piyasaları
Faiz dışı denge (birincil denge)
Devletin gelirleri ile faiz ödemeleri hariç harcamaları arasındaki fark; bütçenin borç faizini saymadan fazla mı açık mı verdiğini gösterir.
Nasıl işler
Bütçe dengesi iki biçimde okunur. Genel denge, bütün gelirlerden faiz dahil bütün harcamaları çıkarır. Faiz dışı denge ise faiz ödemelerini hesabın dışında bırakır. ECB sözlüğü bunu genel yönetimin faiz ödemeleri hariç net borçlanması ya da net borç vermesi diye tanımlar.
Gelir faiz dışı harcamayı aşıyorsa bütçe faiz dışı fazla verir, tersiyse faiz dışı açık. Faiz dışı fazla veren bir hükümet bile genel olarak açık verebilir. Bunun nedeni faiz yüküdür: faiz ödemesi faiz dışı fazladan büyükse aradaki fark yeni borçla kapanır.
Borç oranının yönünü belirleyen üç değişken vardır: faiz dışı denge, borcun ortalama faizi ve ekonominin nominal büyümesi. Faiz büyümeden yüksekse borç oranını sabit tutmak için faiz dışı fazla gerekir. Ölçümdeki tuzak, merkezi yönetim bütçesi ile genel yönetim dengesini karıştırmaktır; kapsam farklıdır, rakamlar birbirinin yerine kullanılmaz.
Bizim için neden önemli
Türkiye'nin 2027 bütçe teklifinde faiz dışı harcama gelirin hemen altında, açığın tamamı faizden doğuyor. Bu tabloda TCMB'nin faiz kararı yalnız enflasyonu değil, Hazine'nin borç çevirme maliyetini de belirler. Savunma ya da enerji sübvansiyonu gibi jeopolitik harcamalar faiz dışı dengeyi bozduğunda açık iki kanaldan büyür. Borç dinamiğini okurken önce faiz dışı dengeye, sonra faiz ile büyüme arasındaki farka bakarız.