IV Makro Politika ve Borç Piyasaları·Analiz·Türkiye ve Çevresi
Dolar sistemine bağlı bir bilanço yaptırıma uyar: %51 döviz cinsi kamu borcu, 210,8 milyar dolarlık firma açığı ve kapanan İran hatları
Türkiye'de merkezi yönetim borcunun %51'i, finansal kesim dışı firmaların 210,8 milyar dolarlık net açığı dolara bağlı. ABD'nin İran havacılığına ikincil yaptırımı bu bilançoya dokunduğunda Ankara'nın uyumu bir tercih olmaktan çok bir zorunluluk olarak okunmalı.
Türkiye ve Çevresi Masası · 23 Eylül 2026 · 9 dk okuma · 15 kaynak
Önemi
Aynı hafta üç veri yan yana düştü: merkezi yönetim borç stokunun 8.145,8 milyar TL'si döviz cinsi, finansal kesim dışı firmaların net döviz açığı bir ayda 5,03 milyar dolar artarak 210,8 milyar dolara çıktı ve ABD Hazinesi İran uçaklarına hizmet vereni dolar sisteminden dışlamakla tehdit etti. Türk havayollarının İran hatlarını Mart 2027'ye kadar kapatması bu tablonun doğal sonucu; bedeli turizm ve aktarma gelirinde, kazancı ise risk priminin korunmasında.
Etkiler
- Merkezi yönetim borç stoku Ağustos'ta 422,5 milyar TL artışla 15.893,8 milyar TL'ye çıktı; 8.145,8 milyar TL (%51) döviz cinsi, 5.010,5 milyar TL değişken faizli.
- Finansal kesim dışı firmaların net döviz pozisyonu açığı Temmuz'da 5.027 milyon dolar artışla 210.802 milyon dolara yükseldi; yükümlülükler 7.306 milyon dolar, varlıklar 2.279 milyon dolar arttı.
- Türkiye 5 yıllık risk primi 21 Eylül'de %4,14 artışla 242,43 baz puana çıktı; 10 yıllık getiri 22 Eylül'de %32,52, BIST 100 %1,04 düşüşle 13.198,84 puan oldu.
Bilançonun yarısı dolara bağlı
Hazine ve Maliye Bakanlığı'nın 21 Eylül'de açıkladığı veriye göre merkezi yönetim brüt borç stoku Ağustos sonunda 15.893,8 milyar TL oldu; Temmuz sonundaki 15.471,3 milyar TL'ye göre artış 422,5 milyar TL. Stokun 7.748 milyar TL'si (%49) Türk lirası, 8.145,8 milyar TL'si (%51) döviz cinsi. Faiz yapısında 10.144 milyar TL sabit, 5.010,5 milyar TL değişken faizli ve 739,3 milyar TL TÜFE'ye endeksli borç var. Bu, kamu bilançosunun yarısından fazlasının lira cinsinden değerinin dolar/TL'ye göre yeniden hesaplandığı anlamına geliyor.
Özel kesim tarafı daha da belirgin. Merkez Bankası'nın 22 Eylül'de yayımladığı veriye göre finansal kesim dışındaki firmaların net döviz pozisyonu açığı Temmuz'da bir önceki aya göre 5.027 milyon dolar artarak 210.802 milyon dolara çıktı. Döviz varlıkları 2.279 milyon dolar artarken yükümlülükler 7.306 milyon dolar arttı; yükümlülük artışının 3.472 milyon doları türev yükümlülüklerden, 2.080 milyon doları yurt içinden sağlanan nakdi kredilerden, 1.147 milyon doları ithalat borçlarından geldi. Kısa vadeli net döviz pozisyonu ise 2.168 milyon dolar azalarak 4.374 milyon dolar fazlaya geriledi. Kısa vadede tampon incelirken uzun vadeli açık büyüyor.
Yaptırım neden bu bilançoya dokunuyor
ABD Hazine Bakanı Scott Bessent 21 Eylül'de İran havayollarının 23 Eylül'den itibaren dünya genelinde kapatılacağını söyledi; İran uçağına yakıt, iniş hizmeti ya da bilet sağlayan havalimanı ve şirketlerin dolar sisteminden dışlanacağını belirtti. ABD Hazinesi 8 Eylül'de 27 İran havayolunu listeye almıştı ve kampanya kapsamında Türkiye merkezli bir yatırım bankası da yaptırıma uğramıştı. Mekanizma bu yüzden doğrudan finansal: tehdit edilen şey tek bir havayolu değil, havalimanı işletmecisinin, yakıt tedarikçisinin ve bilet satan şirketin muhabir bankacılık erişimi.
Borcunun yarısı döviz cinsi olan bir kamu ve 210,8 milyar dolar net açık taşıyan bir özel kesim için dolar takas erişimini riske atmanın maliyeti, İran hatlarından gelen gelirle kıyaslanamaz. Sonuç sahada görüldü: Mahan Air'in Tahran–İstanbul ve Tahran–Ankara seferleri Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü duyurusunun ardından 21 Eylül'de durdu; Türk Hava Yolları, Pegasus ve AJet'in İran uçuşları rezervasyon sistemlerinde Mart 2027'ye kadar görünmüyor. 2024'te İran hatlarında günde 50'den fazla sefer yapılıyordu. Uyum kısmi: İran devlet medyası Tasnim, 23 Eylül itibarıyla Bağdat ve Maskat seferlerinin iptal edildiğini ama İstanbul seferlerinin sürdüğünü bildirdi.
Komşuların aynı sınavı
Irak aynı gün aynı sınava girdi ve tablo daha karışık çıktı. Reuters'ın aktardığına göre hükümet kaynakları İran uçuşlarının 23 Eylül gece yarısından itibaren Bağdat'ta askıya alınmasını ve seferlerin Necef'e kaydırılmasını konuşurken, Ulaştırma Bakanlığı sözcüsü seferlerin planlandığı gibi sürdüğünü açıkladı. Irak'ın ekonomisi Türkiye'ninkinden daha fazla İran'a bağlı; bu yüzden yalanlama ile uyum sinyalinin birlikte gelmesi zaman kazanma çabası olarak okunabilir.
Yaptırım baskısı, diplomasiyle aynı saatlerde işliyor. Trump 22 Eylül'de BM marjında Türkiye dahil 12 bölge ülkesini topladı, ABD'li elçiler İranlı yetkililerle yaklaşık 3 saat görüştü. Dışişleri Bakanı Arakçi ise Hürmüz'ün açılması için ablukanın kaldırılması, dondurulmuş varlıkların serbest bırakılması ve tüm cephelerde çatışmanın bitmesi şartlarını sıraladı. Ankara aynı hafta hem masada hem de yaptırım uyumunun içinde duruyor.
Piyasa neyi fiyatlıyor
Türkiye 5 yıllık risk primi 18 Eylül'deki 232,80 baz puandan 21 Eylül'de %4,14 artışla 242,43 baz puana çıktı. 10 yıllık tahvil getirisi 22 Eylül'de %32,52 oldu; 16 Eylül'deki %32,83'ün altında, 14 Eylül'deki %32,07'nin üzerinde. BIST 100 endeksi 22 Eylül'de %1,04 kayıpla 13.198,84 puandan kapandı, işlem hacmi 147,5 milyar TL; bir önceki gün %0,40 artışla 13.337,69 puana çıkmıştı. Dolar/TL 22 Eylül'de 48,82–48,83 aralığındaydı. Brent aynı gün 98,55 dolara geriledi.
Buradaki okuma şu: risk primindeki artış İran yaptırımından çok küresel dolar faizinden ve fon piyasasındaki teknik satıştan geliyor, ancak yaptırım uyumu bu primin ülkeye özgü bir sıçramaya dönüşmesini engelleyen kalem. Ankara'nın uyumu reddettiği bir senaryoda, bir Türk bankasının zaten listede olduğu düşünülürse, ikincil yaptırım riski doğrudan risk primine eklenirdi. Uyumun bedeli ise İran'dan gelen ziyaretçi ve aktarma trafiğinde; bu bedelin büyüklüğü 25 Eylül'de açıklanacak Ağustos ziyaretçi verisinde ilk kez görülebilir.
Olasılıklar
Senaryolar
| Senaryo | Olasılık | Tetikleyici | Piyasa etkisi |
|---|---|---|---|
| H1Sessiz uyum, prim korunur | %55 | Türkiye İran havacılığında uyumu sürdürür, yeni bir Türk kurumu yaptırım listesine girmez ve ABD–İran temasları devam eder. | Risk primi küresel faiz ve yerel teknik baskıyla sınırlı kalır; İran kaynaklı turizm ve aktarma geliri kaybı bilançoya yansır. |
| H2Yaptırım Türk kurumlarına genişler | %25 | ABD Hazinesi İran bağlantılı ödeme, yakıt ya da yer hizmeti gerekçesiyle ek Türk şirket veya bankalarını listeye alır. | Muhabir bankacılık erişimi tartışmaya açılır; döviz cinsi borcu yüksek kamu ve özel kesim için finansman maliyeti artar. |
| H3Diplomasi çerçeve üretir | %20 | ABD–İran görüşmeleri Hürmüz için kademeli bir çerçeveye ulaşır, havacılık yaptırımında muafiyet veya gevşeme gündeme gelir. | Enerji faturası ve yaptırım riski birlikte geriler; Türkiye'nin aktarma ve turizm rolü yeniden açılır. |
Modül A
Kısıt Matrisi
YAPISAL ORT. 4,5 · OPERASYONEL ORT. 2,3Yapısal kısıtlar baskın: sonuç, aktörlerin tercihlerinden çok bu sınırlarla belirlenir.
Yapısal kısıtlarkalıcı · iradeden bağımsız
Döviz cinsi kamu borcu · Türkiye
5/5Merkezi yönetim borç stokunun 8.145,8 milyar TL'si (%51) döviz cinsi; kur hareketi yeni borçlanma olmadan stoku büyütür.
Dolar takas erişimi · ABD
5/5ABD Hazinesi İran uçağına yakıt, iniş hizmeti ya da bilet sağlayanı dolar sisteminden dışlamakla tehdit ediyor; bir Türk yatırım bankası zaten listede.
Firmaların net döviz açığı · Türkiye
4/5Finansal kesim dışı firmaların net döviz açığı Temmuz'da 210.802 milyon dolar; bir ayda 5.027 milyon dolar arttı.
İran'ın Hürmüz şartları · İran
4/5Tahran boğazın açılmasını abluka kaldırılması, dondurulmuş varlıklar ve tüm cephelerde ateşkes şartına bağladı.
Operasyonel sürtünmegeçici · zamanla çözülür
Uyumun kapsamı belirsiz haftalar
3/5Mahan Air durduruldu, Türk taşıyıcılar Mart 2027'ye kadar hattı kapattı; ancak Tasnim'e göre İstanbul seferleri 23 Eylül'de sürüyordu.
Kısa vadeli döviz tamponu inceliyor aylar
3/5Firmaların kısa vadeli net döviz pozisyonu Temmuz'da 2.168 milyon dolar azalarak 4.374 milyon dolara geriledi.
Irak'ta çelişkili resmi tutum günler
2/5Hükümet kaynakları Bağdat'ta askıya almayı açıklarken Ulaştırma Bakanlığı sözcüsü seferlerin sürdüğünü söyledi.
Yaptırım tarihinde çelişki günler
1/5Havacılık yasağının başlangıcı çoğu kaynakta 23 Eylül, Fox News'te 24 Eylül olarak geçiyor; iki tarih uzlaştırılamadı.
Modül B
Sinyal ve Gürültü
SİNYAL %60 · GÜRÜLTÜ %40
- SİNYAL
Firma açığı yükümlülük tarafından büyüyor
Temmuz'da döviz yükümlülükleri 7.306 milyon dolar artarken varlıklar 2.279 milyon dolar arttı; artışın 3.472 milyon doları türev yükümlülüklerden geldi.
Apara — Firmaların net döviz açığı bir ayda 5 milyar dolar arttı
- SİNYAL
Türk taşıyıcılar İran hattını uzun süreli kapattı
THY, Pegasus ve AJet'in İran uçuşları Mart 2027'ye kadar rezervasyon sisteminde yok; 2024'te günde 50'den fazla sefer yapılıyordu.
- SİNYAL
Risk primi yaptırım haftasında yükseldi
Türkiye 5 yıllık CDS 18 Eylül'de 232,80, 21 Eylül'de %4,14 artışla 242,43 baz puan oldu.
Veri: Türkiye 5 yıllık CDS ›Investing.com — Turkey CDS 5 Years USD Historical Data
- GÜRÜLTÜ
Borç stokundaki 422,5 milyar TL'lik artış yeni borçlanma patlamasıdır
Stokun %51'i döviz cinsi; Ağustos'taki artışın kur değerlemesinden ve yeni ihraçtan gelen kısımları kaynaklarda ayrıştırılmıyor.
CNBC-e — Merkezi yönetim borç stoku 15,9 trilyon TL'ye yaklaştı
- GÜRÜLTÜ
ABD–İran görüşmesi Hürmüz'ün yakında açılacağını gösteriyor
3 saatlik görüşmeye rağmen Arakçi abluka, dondurulmuş varlıklar ve tüm cephelerde ateşkes olmak üzere 3 ön şart koydu; aynı hafta havacılık yaptırımı sertleşti.
Veri: Hürmüz Boğazı geçişi ›Fox News — Tehran sets conditions to reopen Strait of Hormuz
Modül C
Varlık Sınıfı ve Pozisyonlama Çıkarımları
| Varlık sınıfı | Maruziyet | Aktarım kanalı | H1 | H2 | H3 | Beklenen | Kanaat | Vade | İzlenecek |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Kredi | Türkiye dış borç risk primi | İkincil yaptırımın Türk finans kurumlarına genişleme riski ve küresel dolar faizi | 0 | −− | + | −0,30 | ●●● | 0–3 ay | Türkiye 5 yıllık CDS'nin 250 baz puanın üzerinde kapanıp kapanmadığı |
| Döviz | Türk lirası reel değeri | Döviz cinsi kamu borcu ve firma açığının kur hareketine duyarlılığı | − | −− | + | −0,85 | ●●● | 0–3 ay | Dolar/TL'nin 50 TL eşiğine yaklaşma hızı |
| Egemen borç | Uzun vadeli lira cinsi devlet tahvilleri | Risk primi ve enflasyon beklentisinin uzun vade getirisine aktarımı | 0 | −− | ++ | −0,10 | ●●● | 3–12 ay | 10 yıllık getirinin %33 üzerinde kalıcılaşıp kalıcılaşmadığı |
| Hisse | Havacılık ve turizm hisseleri | İran hatlarının kapanmasıyla aktarma ve ziyaretçi gelirinin daralması | − | − | ++ | −0,40 | ●●● | 3–12 ay | 25 Eylül'de açıklanacak Ağustos ziyaretçi verisinde İran kalemi |
Tetikleyiciler
İzlenecek eşikler
| Gösterge | Eşik | Bugün | Anlamı |
|---|---|---|---|
| Türkiye 5 yıllık CDS | > 250 | 242 | Risk priminin küresel dolar faizine ek olarak ülkeye özgü bir yaptırım ya da finansman riskini fiyatladığı bölge. |
| USD/TRY | > 50 | 48,81 | Döviz cinsi kamu borcunun ve firma açığının lira karşılığının hızla büyüdüğü bölge. |
| Türkiye 10 yıllık getiri | > 33 | 32,52 | Uzun vadeli lira borçlanma maliyetinin 16 Eylül zirvesini aşarak kalıcılaştığı bölge. |
Kaynaklar
- CNBC-e — Merkezi yönetim borç stoku 15,9 trilyon TL'ye yaklaştı
- Apara — Firmaların net döviz açığı bir ayda 5 milyar dolar arttı
- Haberler.com — Finansal kesim dışı firmaların net döviz açığı 210 milyar 802 milyon dolara yükseldi
- AirTurkHaber — THY, Pegasus, AJet İran uçuşlarını durdurdu
- Türkiye Today — US Treasury orders global shutdown of Iranian airlines from Sept. 23
- Kurdistan24 — Bessent: All Iranian airlines shut down worldwide from September 23
- GV Wire (Reuters) — Iraq suspends Iranian flights to Baghdad after US sanctions threat
- Iraqi News — Iraq suspends flights by Iranian airlines
- The Times of Israel — Trump says there's a lot of momentum for Iran deal
- Fox News — Tehran sets conditions to reopen Strait of Hormuz
- Investing.com — Turkey CDS 5 Years USD Historical Data
- Investing.com — Turkey 10-Year Bond Yield Historical Data
- CNBC-e — Borsa günü düşüşle kapadı
- Halk TV — 22 Eylül 2026 Borsa İstanbul endeksi ve döviz
- Investing.com — Brent Oil Futures Historical Data
Kaynak ve doğrulama kuralları: metodoloji · Hata bildirimi: iletişim
İlgili raporlar
IVMakro ve Borç·Analiz·Avrupa
Risk primi çekirdeğe taşındı: 21 Eylül'de gözlem veren 14 ülkenin 14'ünde CDS açıldı, Fransa İtalya'yı geçti
Dünkü raporda eksik kalan gelişmiş ülke kapanışları geldi: Almanya'nın 5 yıllık risk primi 18 Eylül'e göre %15,2, Japonya'nınki %9,2, İngiltere'ninki %9,0, Fransa'nınki %8,2 açıldı. Aynı hafta Fed, BoJ ve ECB cephesi sıkılaşma yönünde konuştu.
Makro ve Borç Piyasaları Masası · 23 Eylül 2026 · 9 dk
IVMakro ve Borç·Derin analiz·Amerika
Latin Amerika yeniden finanse edilmeden önce yeniden fiyatlandı: 21 Eylül'de risk primleri birlikte açıldı
Brezilya'nın 5 yıllık risk primi 18 Eylül'deki 111,80 baz puandan 21 Eylül'de 121,12'ye, Meksika'nınki 79,04'ten 84,77'ye çıktı. Arjantin'de ülke riski 533 baz puanla dört ayın zirvesinde. Üç ülkenin de takvimi önümüzdeki iki haftada.
Makro ve Borç Piyasaları Masası · 22 Eylül 2026 · 14 dk
IVMakro ve Borç·Analiz·Türkiye ve Çevresi
Türkiye'de yükselen güven endeksinin içi: harcama öne çekiliyor, enerji şoku üreticide birikiyor
Tüketici güveni Eylül'de 91,9 ile Temmuz 2018'den bu yana en yüksek seviyeye çıktı. Ama 100 eşiğini aşan tek alt endeks dayanıklı tüketim malı harcama düşüncesi; mevcut maddi durum endeksi gerileyen tek kalem.
Türkiye ve Çevresi Masası · 22 Eylül 2026 · 10 dk