Girit–Kıbrıs kablosunda asıl kısıt mühendislik değil, tartışmalı deniz tabanı

Gürültü Paris'te, sinyal ödeme şartında

Türkiye Today'in 24 Ekim'de aktardığı Ta Nea haberine göre Fransa, Yunanistan ve Kıbrıs'ı bağlayacak Büyük Deniz Enterkonnektörü'nü (GSI) ertelemeyi önerdi. Atina takvimde değişikliği reddetti. Fransa'dan 26 Ekim itibarıyla resmî bir açıklama yok; haber tek bir Yunan gazetesine dayanıyor. Manşet bu tartışmada kaldı.

Asıl bilgi para akışında. Greek City Times'a göre Kıbrıs Cumhurbaşkanı Hristodulidis, ilk 25 milyon avroyu araştırmalar için NAVTEX, yani denizcilere seyir uyarısı, yayımlandığında serbest bırakacağını söyledi. Middle East Monitor'a göre Kıbrıs 5 yıl boyunca yılda 25 milyon avro, toplam en fazla 125 milyon avro ödemeyi üstlendi. Ödeme seyir uyarısına, seyir uyarısı da Türkiye'nin itiraz ettiği alanda araştırma yapılabilmesine bağlanmış durumda.

Kısıt 1 · Kablo, sahibi tartışmalı deniz tabanından geçmek zorunda

Middle East Monitor'a göre projenin ilk aşaması Girit'ten Kıbrıs'a 898 kilometre ve 1.000 megavata kadar kapasite öngörüyor. AB'nin Avrupa'yı Birleştirme Fonu projeye 657 milyon avro hibe ayırdı. Greek City Times'a göre güzergâhın 280 kilometresi döşendi, 232 kilometresi üretildi ama döşenmedi. Deniz tabanı araştırmalarının yaklaşık %60'ı bitti; kalan %40 yaklaşık 6 ay sürecek.

Kalan iş tam da tartışmalı sularda. SigmaLive'ın 28 Eylül haberine göre bir sonraki hassas aşama Kasos ve Kerpe'nin doğusu. Temmuz 2024'te Türk savaş gemileri Kasos açığındaki araştırma gemisini izledi ve çalışma durdu. Türkiye 15 Ağustos'ta Meis'in güneyinde Fethiye–Kaş deniz koruma alanı ilan etti; Atina ile Paris'in güzergâhı bu alandan uzaklaştırmak için hafif bir yeniden tasarımı konuştuğu bildirildi.

Kısıt 2 · Takvim ve maliyet siyasi riski fiyatlıyor

Greek City Times'a göre Kıbrıs Enerji Düzenleme Kurumu başkanı Lemonaris 20 Ekim'de tamamlanma hedefini Ocak 2031'e öteledi. Lemonaris nihai maliyetin kalan araştırmalara bağlı olduğunu ve 1,9 milyar avroyu kesin olarak aşacağını söyledi. Middle East Monitor'a göre sermaye maliyetinin yaklaşık %63'ü Kıbrıs'a, %37'si Yunanistan'a düşüyor. Proje şirketinin %66'sı Fransız Meridiam'da, %34'ü Yunan şebeke işletmecisi IPTO'da.

Üretim tarafı da siyasi riski fiyatlıyor. Nexans CEO'su Hueber, kablo üretiminin 2028'den önce yeniden başlamayabileceğini, fabrikanın 2028 ortasına kadar başka bir projeyle dolu olduğunu söyledi. Hueber'e göre şirketin tahminleri GSI olsa da olmasa da 2028'e kadar değişmiyor. Bu, Fransa'nın erteleme fikri doğrulanmasa bile projenin fiilen bekleme moduna girdiği anlamına geliyor.

Neden şimdi · Libya oyu Ankara'nın itirazını yazılı hukuka bağladı

Türkiye Today'e göre Libya Temsilciler Meclisi 20 Ekim'de 2019 mutabakatını oybirliğiyle onayladı ve 2020'deki iki ret kararını kaldırdı. Doğu yönetiminin onayı, Türkiye'nin Girit'in doğusundaki itirazını artık iki devletin imzaladığı bir belgeye dayandırıyor. Hürriyet Daily News'e göre Yunanistan ve Mısır kendi münhasır ekonomik bölge anlaşmalarını doğuya uzatmak için ilke olarak müzakereye başlama kararı aldı.

Atina'da bedel iç siyasete yansıdı. Hürriyet Daily News'in aktardığı Kathimerini haberine göre iktidar partisi sözcüsü Keridis gelişmeyi 'siyasi yenilgi' olarak niteledi. AA'ya göre Erdoğan 26 Ekim'de Türkiye'yi Doğu Akdeniz'den dışlamak isteyenleri Türkiye–Libya ortak iradesine saygıya çağırdı. Greek City Times'a göre Fidan 22 Ekim'de koordinatları içeren yazılı bildirim alırsa itiraz etmeyeceklerini söyledi; Dışişleri Bakanı Gerapetritis ise izin istenecek tek ülkenin Yunanistan olduğunu savundu.

Ankara için okuma

Türkiye, kabloyu durdurmak yerine kablonun geçiş koşulunu yazmaya çalışıyor. Haber Kıbrıs'a göre Türkiye 24 Ekim'de Mersin'den Girne'ye uzanacak yaklaşık 101 kilometrelik doğal gaz boru hattı için 12 noktada 31 Aralık'a kadar geçerli bir NAVTEX yayımladı. Böylece aynı aylarda Doğu Akdeniz'de iki rakip altyapı projesi seyir uyarısı yarışına giriyor.

Fidan'ın formülü Ankara'ya düşük maliyetli bir kazanç sunuyor: bildirim kabul edilirse Türkiye fiilî bir onay rolü kazanır, reddedilirse projenin gecikme bedelini Atina ve Lefkoşa öder. Yunan basınına göre Abeille Marengo 27 Ekim'de Kandiye'ye varacak ve Yunan NAVTEX'ini kasım başında bekliyor. Bu tarih, iki tarafın da elindeki kozu sahada sınayacağı ilk eşik.

Bu okumayı ne çürütür

Yunanistan'ın NAVTEX'i Türkiye'den karşı uyarı gelmeden yayımlanır ve Kasos doğusundaki araştırma 2 hafta içinde kesintisiz başlarsa, bildirim talebinin fiilî bir veto olmadığı ortaya çıkar. Kıbrıs'ın 25 milyon avroyu NAVTEX şartı olmadan ödemesi de finansmanın Türkiye riskinden ayrıştığını gösterir. Tersine, Paris'in ya da Meridiam'ın resmî bir erteleme açıklaması, kısıtın Atina'nın kontrolünden çıktığını teyit eder.