Mekele ve Zaviye aynı gün düştü: Etiyopya'nın IMF'li reform takvimi ve Libya'nın İtalya'ya giden varili silahlı ellere geçti

İki başkent, aynı gün, farklı düğüm

CNBC Africa'nın 23 Eylül tarihli haberine göre Tigray güçleri gece boyunca Mekele havalimanını ele geçirdi, Ethiopian Airlines Mekele, Şire ve Aksum uçuşlarını durdurdu; OkayAfrica aynı gün üç havalimanının da el değiştirdiğini yazdı, ancak Aksum ve Şire'nin kontrolü bağımsız olarak doğrulanamadı. Hamle, Africanews'in 21 Eylül'de duyurduğu 7 gruplu Etiyopya Halk Güçleri Hayatta Kalma İttifakı'nın ilanından yalnızca 3 gün sonra geldi. ABD'nin Addis Ababa Büyükelçisi 23 Eylül'de kuzeydeki saldırıyı kazanılamayacak bir savaş olarak niteleyip ek yaptırım uyarısında bulundu.

Aynı 23 Eylül'de Libya Ulusal Petrol Kurumu (NOC), Petrol Tesisleri Muhafızları'nın Zaviye rafinerisine ve Brega Petrol Pazarlama'ya girişi kestiğini, rafinerinin durduğunu açıkladı. SEE News'e göre Zaviye'nin kapasitesi günde yaklaşık 120 bin varil, ülkenin teorik toplam rafinaj kapasitesi yaklaşık 380 bin varil; yani tek bir ablukayla kurulu kapasitenin kabaca %32'si devre dışı kaldı. 21 Eylül'de kapatılan Şarara hattındaki 7 numaralı vana da 23 Eylül itibarıyla kapalıydı.

Sudan'da ise kırılma dışarıdan geldi: The National'ın 22 Eylül haberine göre ABD Dışişleri, ordu (SAF) ile HDK'nın ikisini de meşru yönetim saymadığını açıkladı ve Burhan'a BM Genel Kurulu vizesi vermedi. Daily Nation'ın 23 Eylül'de aktardığı 2 kaynağa göre vize, ordunun temmuzda çekince koyduğu 90 günlük ateşkes önerisine bağlandı; bu şart ABD tarafından resmen teyit edilmedi.

Ortak payda: düğüm noktasını kim tutuyor

Bu üç gelişmeyi birleştiren şey savaşın kendisi değil, devletin gelir ve meşruiyet üreten 3 tür düğümü (havalimanı, rafineri, uluslararası kürsü) tek başına tutamaması. 22 Eylül tarihli önceki raporumuz yakıtın son kilometresine bakmıştı; bu kez soru, devletin kendi kasasına giden kanalları kimin açıp kapattığı. Libya'da muhafızların talebi, bağlılıklarının Savunma Bakanlığı'ndan NOC'ye bir takvimle aktarılması; yani silahlı yapı, 13 Eylül'den bu yana 10 günde vana, saha ve rafineriyi sırayla pazarlık masasına koydu.

Etiyopya'da tablo daha ağır: Horn Review'da 23 Eylül'de yayımlanan bir yazı, 7 örgütlü ittifakı Eritre'nin kurduğu bir vekil koalisyon olarak okuyor, ancak kilit kanıtları isimsiz kaynaklara dayanıyor ve Eritre'nin yanıtı yok. Africanews'e göre 7 grup kuzeyde Tigray'dan güneyde Somali bölgesine uzanıyor ve bir bölge uzmanı 4 ila 5 cepheli bir savaşın federal güçleri zorlayabileceğini söylüyor. Tigray'da OkayAfrica'ya göre hâlâ yaklaşık 750 bin yerinden edilmiş kişi varken çatışmanın yeniden başlaması, insani yükü yeniden bütçe kalemine çeviriyor.

Etiyopya: savaş, IMF takvimi ve tahvil

Etiyopya'nın dış ekonomik çapası 29 Temmuz 2024'te kuru serbest bırakıp aynı gün onaylanan 3,4 milyar $'lık IMF programı. The Rio Times'a göre 1 Temmuz 2026'da tamamlanan beşinci incelemeyle kümülatif kullanım yaklaşık 2,65 milyar $'a ulaştı ve son dilim 464 milyon $ oldu. CNBC Africa'nın derlemesine göre hükümet Haziran 2026'da temerrüde düştüğü 1 milyar $'lık tahvil için 2029'a kadar taksitle ödenecek 880 milyon $'lık yeni tahvil formülünde uzlaştı; bu, Aralık 2023'teki 33 milyon $'lık kupon temerrüdünden 30 ay sonra gelen bir adım.

Kur tarafı savaşa en açık kalem. The Rio Times'a göre birr 3 Eylül 2026'da dolar karşısında 161,05'te, 12 ayda %12,59 değer kaybetmiş durumda; kur serbest bırakılmadan önce 57 birr seviyesindeydi ve ağustosta bağımsız döviz bürolarında satış kuru 177 birre yakındı. Aynı kaynağa göre manşet enflasyon Temmuz 2026'da %15,3'e çıktı, Aralık 2025'teki %9,7'lik dipten uzaklaştı. 2020–2022 savaşı Etiyopya'yı Ocak 2021'de G20 Ortak Çerçevesi'ne götürmüştü; ikinci bir kuzey savaşı, daha programın 4 yılı dolmadan aynı kanallara yük bindiriyor.

Karşılaştırma için Nijerya: P.M. News'e göre CBN 22 Eylül'de politika faizini 350 baz puan indirerek %26,5'ten %23'e çekti. Aynı hafta bir Afrika merkez bankası 350 baz puanlık gevşeme için alan bulurken Etiyopya'nın politika takvimini cephe belirliyor; kıtada ayrışmanın ekseni gelir düzeyi değil devlet kapasitesi.

Libya: İtalya'ya giden varil ve Akdeniz ürün dengesi

Libya'nın ham petrolü Avrupa'ya, özellikle İtalya'ya akıyor. Libya Herald'ın Nova'ya dayandırdığı habere göre Libya 2025'te İtalya'ya 13.434.662 ton ham petrol sattı ve ithalatın yaklaşık dörtte birini karşılayarak ilk sıraya yerleşti; The Libya Observer'ın aktardığı UNEM verisine göre Ocak–Nisan 2026'da bu pay %26,8'e çıktı, İtalya'nın toplam ithalatı ise 18,6 milyon ton oldu. Aynı Libya Herald haberi, 2024'ün ilk 9 ayında Libya ham ihracatının %71'inin İtalya ve İspanya başta olmak üzere 5 Avrupa ülkesine gittiğini aktarıyor.

Bu, Şarara'daki 130 bin varil/gün kaybın (SEE News'e göre ulusal üretimin yaklaşık %9'u) doğrudan İtalyan rafinerilerinin ham petrol sepetine değdiği anlamına geliyor. Zaviye'nin durması ise ikinci bir kanal açıyor: Libya kendi ürününü üretemedikçe batı kıyısı ürün ithalatına döner ve Akdeniz'de ürün talebi artarken hafif ham arzı azalır. SEE News'in varil başına 100 $ varsayımıyla hesapladığı günlük yaklaşık 13 milyon $'lık gelir kaybı NOC tarafından doğrulanmadı; ancak kamu gelirinin %97'sinin petrolden geldiği bir ülkede bu kayıp doğrudan maaş bordrosuna yansır.

Kızıldeniz ve Türkiye'nin iki cephesi

Etiyopya'nın savaşı, Bab-ül Mendeb'in zaten kırılgan olduğu bir anda başladı. Al Jazeera Araştırmalar Merkezi'ne göre Husiler 10 Eylül'de Muha'yı aldıktan sonra yaklaşık 5.400 kilometrekarelik bir kıyı şeridini denetime aldı; boğaz küresel petrol ticaretinin yaklaşık %8'ini, toplam ticaretin %15'ini taşıyor. Horn Review'un Eritre çerçevesi, Addis Ababa ile Asmara arasında bir tırmanmanın 2 ayrı kıyıyı (Yemen ve Eritre) aynı dar boğaza bağlama riskini taşıyor.

Türkiye bu tabloda iki yerde doğrudan var. Somali'de TURKSOM üssü, deniz işbirliği ve Somali Digest'e göre maliyetin %90'ına kadar geri kazanım tanıyan bir hidrokarbon anlaşması bulunuyor; TCG Göksu 5 Eylül'de Mogadişu'ya demirledi, ancak Somali Guardian'a göre Eylül başında Jubaland'da Türkiye karşıtı protestolar yayıldı. Kızıldeniz'de ise SETA'nın aktardığına göre Türkiye, 30 Temmuz'da Riyad'da 14 kurucu üyeyle kurulan Çok Uluslu Deniz Savunma İttifakı'nın üyesi. Libya'da TPAO'nun da aralarında bulunduğu şirketlerle 2026'da imzalanan arama anlaşmaları, tekrarlayan muhafız ablukalarının operasyonel riskini Ankara'nın gündemine taşıyor.