Aynı petrol şoku Güney Asya'da dört farklı tampona çarpıyor

Aynı şok, dört ayrı tampon

Brent vadeli Daily Pakistan'a göre 24 Eylül'de 107,95 $'a çıktı, AA'ya göre 30 Eylül'de 98,90 $'a indi. Bir haftalık bu 9 $'lık salınım Güney Asya'nın 4 büyük ithalatçısına aynı faturayı kesti. Faturayı karşılayan tampon ise her ülkede farklı.

Hindistan şoku rezerv ve bütçe esnekliğiyle karşılıyor. Pakistan 7 milyar $'lık IMF programının içinde kalarak hareket alanı arıyor. Sri Lanka IMF'nin 100 milyar rupilik sübvansiyon tavanını zorlayarak desteği yeniden açtı. Bangladeş ise maliyeti doğrudan pompaya yükleyip motorini litrede 20 taka artırdı.

Tampon seçimi şokun kime geçeceğini belirliyor. Rezerv kullanan ülke kuru korur ama birikimini harcar. Sübvansiyon veren ülke haneyi korur, bütçeyi ve IMF ilişkisini zorlar. Fiyatı pompaya yansıtan ülke bütçeyi korur, enflasyonu haneye yükler. Türkiye 1 Ekim'de eşel mobili bitirerek bu 3 yoldan üçüncüsünü, ama 3 aya yayarak seçti.

Pakistan, söz ile pompa arasında

Express Tribune'ün 2 Ekim haberine göre IMF'nin 4. incelemesi 75 milyar rupilik yakıt desteğinde tıkandı. Destek motosiklet ve küçük otomobil sahiplerine 3 ay boyunca verilecek; IMF gerçek maliyetin daha yüksek olabileceğini düşünüyor. Pakistan programda yakıt sübvansiyonu ve çapraz sübvansiyon getirmeme sözü vermişti; gazeteye göre bu söz geçen ay çiğnendi.

Hükümetin savunması vergi yapısına dayanıyor. Petrol Bakanlığı'na göre benzinin vergisiz ithal maliyeti litrede yaklaşık 250 rupi, tüketici ise 110 rupi vergi ve 27 rupi marjla 390 rupi ödüyor. Dawn vergiyi litrede 114 rupi, 1 Ekim'den geçerli benzin fiyatını 387,40 rupi olarak veriyor. Pakistan pompada ağır vergi topluyor; tartışma, bu verginin bir bölümünü dar bir gruba geri vermek üzerine.

IMF'nin itirazı tutardan çok yönteme yönelik. Heyet başkanı Iva Petrova 29 Eylül'de desteğin BISP, yani hedefli nakit yardım ağı Benazir Gelir Destek Programı üzerinden verilmesini istedi. Dawn'a göre hükümet elektrik sübvansiyonlarını Ocak 2027'ye kadar BISP'e taşımayı ve nakit transferini yaklaşık %25 artırarak 18.000 rupiye çıkarmayı taahhüt etti.

Asıl yük gaz zincirinde birikiyor. IMF, dağıtım şirketlerinin 1,4 trilyon rupilik alacağının silinmesini istiyor; döngüsel borç, yani zincirleme ödenmeyen enerji faturaları, toplamda 3,6 trilyon rupi. Dawn'a göre kamu borcu Haziran 2022'deki 49,3 trilyon rupiden Haziran 2026'da 86,7 trilyon rupiye, %76 arttı. Brüt finansman ihtiyacı GSYH'nin yaklaşık %20'sine denk geliyor.

Dış tampon parça parça. Çin ile 30 milyar yuanlık swap hattının tamamı kullanılmış, ABD'den istenen 10 milyar $'lık kur istikrar kolaylığı için imzalı anlaşma yok. 1,2 milyar $'lık dilimin zamanı da kaynaklara göre değişiyor: Dawn ekim sonu ya da kasım başı, ProPakistani kasım sonu ya da aralık başı diyor. Politika faizi %11,5, ağustos TÜFE'si %11'in üzerinde. 1 Ekim'de Afganistan'daki 2 noktaya düzenlenen hava saldırıları yaklaşık 3 aylık göreli sakinliği bitirdi; güvenlik cephesinin bütçe maliyeti kaynaklarda rakamla verilmedi.

Sri Lanka ve Bangladeş, iki uç tercih

Sri Lanka desteği yeniden açtı. AFP'ye dayanan Daily Star haberine göre hükümet ekimden itibaren 3 ay boyunca motorine 126 milyon $ sübvansiyon verecek; benzin kapsam dışında. Savaşın ilk 3 ayında benzin ve motorine 175 milyon $ harcanmıştı. Akaryakıt fiyatları şubattan beri yaklaşık %50 arttı, yıllık enflasyon ağustosta %8,0 ile 38 ayın zirvesine çıktı.

The Morning'e göre IMF programı geçici akaryakıt, elektrik ve gübre desteği için 100 milyar rupilik bir tavan koyuyor ve bunların eylül sonunda bitmesini şart koşuyordu. IMF heyeti 23 Eylül'de 7. inceleme için personel düzeyi anlaşma olmadan ülkeden ayrıldı. Enerji Bakanlığı sekreterine göre IMF öneriyi reddetmedi. Yeni 126 milyon $'ın tavana dahil olup olmadığı doğrulanamadı.

Bangladeş tersini yaptı. The Daily Star'a göre 21 Eylül'de 4 ürüne litrede 20 taka zam geldi; motorin 115'ten 135 takaya, benzin 160'a, oktan 165'e, gazyağı 155 takaya çıktı. Motorin şubattan beri %35 pahalandı. Yine de devlet şirketi BPC'nin eylül için hesapladığı tam maliyetli motorin fiyatı 187 taka; yeni fiyat maliyetin yaklaşık 52 taka altında kalıyor.

Bu fark bir bilançoya yazılıyor. BPC Mart–Ağustos döneminde 22.875 crore taka zarar etti ve kalkınma projelerinden 19.500 crore taka işletme sermayesine aktarıldı. Zammın yılda yaklaşık 10.000 crore taka zararı önlemesi bekleniyor. Motorin toplam petrol tüketiminin %64'ünü oluşturuyor ve bunun %15'i tarımda kullanılıyor; yani zam gıda fiyatına doğrudan geçiyor.

Dakka'daki Politika Diyaloğu Merkezi'nden Fahmida Khatun 26 Eylül'de yayımlanan söyleşisinde düzeltmeyi gerekli buluyor, ama yüksek enflasyon döneminde 20 takalık tek seferlik artışı ağır bir darbe sayıyor. Önerileri arasında 3 aylık ortalamaya dayalı fiyat formülü, fiyat istikrar fonu ve dar gelirli hanelere süreli nakit desteği var. Bu reçete Türkiye'nin 3 aya yaydığı ÖTV geçişine yakın duruyor.

Hindistan, büyük tampon ama daralan alan

Hindu BusinessLine'a göre merkezi hükümetin bütçe açığı Nisan–Ağustos'ta 7,1 lakh crore rupiye çıktı ve yıllık hedefin %41,9'una ulaştı; geçen yıl aynı oran %38,1'di. Business Standard'a göre sermaye harcaması %18, ana sübvansiyonlar yaklaşık %25 arttı. Yıl sonu hedefi GSYH'nin %4,3'ü. Hükümet yine de yıllık borçlanmayı 1,2 trilyon rupi azalttı ve ikinci yarıda 7,8 trilyon rupilik tahvil ihracı planlıyor.

Fiyat cephesinde makas açılıyor. Ağustosta TÜFE %4,82, toptan fiyat enflasyonu %9,92 oldu. Bu 5 puanlık fark, üretici maliyetinin tüketiciye henüz tam geçmediğini gösteriyor. Deccan Chronicle'a göre RBI'ın 2026–27 için varsaydığı petrol fiyatı 90–95 $, 10 yıllık getiri ise %7'nin üzerine çıktı.

Politika faizi %5,25 ve kurul kararını 7 Ekim'de açıklayacak. HSBC ekim ve aralıkta 25'er baz puan artırımla %5,75 öngörüyor, Motilal Oswal toplam 75–100 baz puandan söz ediyor. Ekonomistlerin bir bölümü ise sabit karar bekliyor; beklentiler bölünmüş durumda.

Rezerv tamponu büyük ama kullanılıyor. RBI verisine göre rezerv 18 Eylül haftasında 14,88 milyar $ azalarak 765,9 milyar $'a indi; düşüşün 14,82 milyar $'ı döviz varlıklarından geldi. Bu, kur savunmasıyla uyumlu bir tablo, ama RBI müdahale tutarını açıklamadığı için doğrulanamadı. Rupi 28 Eylül'de dolar başına 95,98'de işlem gördü. Aynı gün Nifty 50 %1,56 düşerek 22.780,25'e indi, yabancılar 5.353 crore rupilik net satış yaptı.

Hürmüz'deki sıkışıklık Hindistan kıyısına fiziksel olarak da ulaştı. gCaptain'in aktardığı Bloomberg analizine göre Kutch Körfezi'nde en az 2 VLCC, yani çok büyük ham petrol tankeri, gemiden gemiye aktarma yapıyor. Tam dolu bir VLCC'nin boşaltılması 5–6 güne uzadı, kiralama maliyeti günde 1 milyon $'ı aştı. Alıcı gemiler Singapur ve Güney Kore'ye gidiyor; Hindistan bu trafikten fiyat avantajı değil, liman ve sigorta yükü alıyor.

Türkiye aynı tabloda nerede duruyor

Türkiye 1 Ekim'de eşel mobili bitirdi. Hürriyet'e göre benzin ÖTV'si ekimde 7,90 TL, kasımda 11,36 TL, aralıkta 14,8277 TL olacak; tek seferlik dönüş litrede yaklaşık 12,47 TL zam demekti. Bu tercih Bangladeş'in tek seferlik zammı ile Pakistan'ın vergiyi geri verme girişiminin arasında duruyor: fiyat pompaya taşınıyor, ama 3 aya yayılıyor.

Fark tamponun boyutunda. Bloomberg HT'ye göre TCMB'nin brüt rezervi 25 Eylül haftasında 171,2 milyar $'a, swap hariç net rezervi 39,9 milyar $'a indi; bu kalem bir ayda 16 milyar $ eridi. Hindistan'ın 765,9 milyar $'lık rezervi 11,1 aylık ithalatı karşılıyor; Türkiye'nin kullanılabilir tamponu çok daha ince. Ağustos enerji faturası %33,8 artışla 6,464 milyar $'a çıkmıştı.

Türkiye'nin IMF çıpası yok; çıpa TCMB'nin faiz kararı. Pakistan ve Sri Lanka'nın deneyimi, IMF programı varken bile sübvansiyon baskısının 3 ay içinde geri döndüğünü gösteriyor. Türkiye'de ÖTV adımları ekim–aralık enflasyonunu yukarı iterse faiz indirimi gecikir. Önceki raporumuzda 5 yıllık CDS'i 29 Eylül'de 248,74 baz puan olarak kaydetmiştik; 250 eşiği bu yükün egemen fiyata geçip geçmediğini gösterecek.

İzlenecekler

Önümüzdeki 4 haftada 5 tarih öne çıkıyor. 7 Ekim'de RBI kararı, %5,25'lik faizin korunup korunmadığını gösterecek. Pakistan'ın 3,6 trilyon rupilik gaz planı Express Tribune'e göre önümüzdeki hafta görüşülecek; 1,2 milyar $'lık dilimin kurul takvimi bu plana bağlı. Sri Lanka'da 7. inceleme için personel düzeyi anlaşma henüz yok.

Fiyat tarafında 2 eşik var. Brent 105 $'ın üzerine yerleşirse Pakistan ve Sri Lanka'daki destekler IMF tavanlarını aşar ve Bangladeş'te 52 takalık maliyet açığı yeniden büyür. Brent RBI'ın 90–95 $'lık varsayım bandına dönerse Hindistan'da artırım baskısı azalır, Türkiye'de ise ÖTV adımlarının pompa etkisi kısmen dengelenir.